Alqor sənədləşmə

// İstifadəçidən ad və yaş alıb salamlayır
dəyişən ad = oxu("Adınız: ")
dəyişən yaş = oxuTam("Yaşınız: ")

yaz("Salam, {ad}!")
əgər yaş >= 18 onda
    yaz("Siz yetkinsiniz.")
yoxsa
    yaz("Yetkinliyə {18 - yaş} il qalıb.")
son

// Dörd əməl və sıfıra bölmə xətası
funksiya hesabla(a: onluq, əməl: mətn, b: onluq) -> onluq
    seç əməl
        hal "+" → qaytar a + b
        hal "-" → qaytar a - b
        hal "*" → qaytar a * b
        hal "/"
            əgər b == 0 onda
                at BölməXətası("sıfıra bölmək olmaz")
            son
            qaytar a / b
        digər hallarda → at ArqumentXətası("naməlum əməl: {əməl}")
    son
son

dəyişən misallar = [(12, "+", 30), (7, "/", 2), (5, "*", 8), (1, "/", 0)]

hər (a, əməl, b) üçün misallar içində
    cəhd et
        yaz("{a} {əməl} {b} = {hesabla(a, əməl, b)}")
    tut (x: BölməXətası)
        yaz("{a} {əməl} {b} → xəta: {x.mesaj}")
    son
son

// 1-dən 15-ə qədər: 3-ə bölünəndə "Fizz", 5-ə "Buzz", hər ikisinə "FizzBuzz"
hər i üçün 1-dən 15-ə qədər
    əgər i % 15 == 0 onda
        yaz("FizzBuzz")
    yoxsa əgər i % 3 == 0 onda
        yaz("Fizz")
    yoxsa əgər i % 5 == 0 onda
        yaz("Buzz")
    yoxsa
        yaz(i)
    son
son

// Selsi ↔ Farenheyt çevirmə cədvəli
funksiya farenheytə(c: onluq) -> onluq
    qaytar c * 9 / 5 + 32
son

funksiya selsiyə(f: onluq) -> onluq
    qaytar (f - 32) * 5 / 9
son

hər c üçün [-10, 0, 25, 36.6, 100] içində
    yaz("{c:>5} °C = {farenheytə(c):.1} °F")
son
yaz("98.6 °F = {selsiyə(98.6):.1} °C")

// 1–9 vurma cədvəli, səliqəli sütunlarla
yazSətirsiz("   │")
hər j üçün 1..9 içində
    yazSətirsiz("{j:>4}")
son
yaz("")
yaz("───┼" + "─" * 36)

hər i üçün 1..9 içində
    yazSətirsiz("{i:>2} │")
    hər j üçün 1..9 içində
        yazSətirsiz("{i * j:>4}")
    son
    yaz("")
son

// Eratosfen ələyi: n-ə qədər bütün sadə ədədlər
funksiya sadələr(n: tam) -> siyahı[tam]
    dəyişən ələk = [doğru üçün _ içində 0..n]
    ələk[0] = yanlış
    ələk[1] = yanlış

    hər i üçün 2..n içində
        əgər i * i > n onda dayan son
        əgər ələk[i] onda
            hər k üçün i * i..n addım i içində
                ələk[k] = yanlış
            son
        son
    son

    qaytar [i üçün i içində 0..n əgər ələk[i]]
son

yaz(sadələr(50))
yaz("100-ə qədər {uzunluq(sadələr(100))} sadə ədəd var")

// Fibonaççi: yaddaşlı rekursiya və generator
@yaddaşla
funksiya fib(n: tam) -> tam
    əgər n < 2 onda qaytar n son
    qaytar fib(n - 1) + fib(n - 2)
son

yaz("fib(90) = {fib(90)}")

generator funksiya ardıcıllıq() -> tam
    dəyişən a, b = 0, 1
    həmişə
        ver a
        a, b = b, a + b
    son
son

dəyişən ilkOn = []
hər x üçün ardıcıllıq() içində
    əgər uzunluq(ilkOn) == 10 onda dayan son
    ilkOn.əlavə(x)
son
yaz(ilkOn)

// Mətn üzərində tez-tez lazım olan əməliyyatlar
dəyişən cümlə = "  azərbaycan dili gözəl və zəngin dildir  "
dəyişən təmiz = cümlə.kəs()

yaz(təmiz.hərSözBöyük())
yaz(təmiz.böyüyə())
yaz("Söz sayı: {uzunluq(təmiz.sözlər())}")
yaz("Tərsinə: {təmiz.tərs()}")

dəyişən saitlər = "aıoueəiöü"
dəyişən say = təmiz.simvollar().filtr((h) => saitlər.ehtiva(h)).uzunluq()
yaz("Sait sayı: {say}")

funksiya palindromdur(s: mətn) -> məntiq
    dəyişən t = s.kiçiyə().əvəz(" ", "")
    qaytar t == t.tərs()
son
yaz(palindromdur("Ana"), palindromdur("Alqor"))

// Mətndə ən çox işlənən sözləri tapır
dəyişən mətn = "alma armud alma üzüm armud alma nar üzüm alma"

dəyişən say: lüğət[mətn, tam] = {}
hər söz üçün mətn.sözlər() içində
    say[söz] = say.al(söz, 0) + 1
son

dəyişən sıralı = say.cütlər().sıralanmış((c) => -c.1)

hər i, (söz, n) üçün sıralı.dilim(0, 2) içində
    yaz("{i + 1}. {söz:<6} {n} dəfə")
son

// Tələbələrin balları: orta, ən yaxşı və qiymət
dəyişən ballar = {"Aysel": 95, "Murad": 72, "Leyla": 88, "Elçin": 54}

funksiya qiymət(bal: tam) -> mətn
    seç bal
        hal 90..100 → qaytar "əla"
        hal 70..<90 → qaytar "yaxşı"
        hal 50..<70 → qaytar "kafi"
        digər hallarda → qaytar "qeyri-kafi"
    son
son

hər ad, bal üçün ballar içində
    yaz("{ad:<6} {bal:>3}  {qiymət(bal)}")
son

dəyişən hamısı = ballar.dəyərlər()
yaz("Orta bal: {hamısı.orta():.1}")
dəyişən ən = ballar.cütlər().sıralanmış((c) => -c.1)[0]
yaz("Ən yaxşı: {ən.0} ({ən.1})")

// Ədəd tapmaca oyunu: kompüter 1–100 arası ədəd tutur
gətir təsadüfi

dəyişən tutulan = təsadüfi.tam(1, 100)
dəyişən cəhdSayı = 0

həmişə
    dəyişən təxmin = oxuTam("Təxmininiz: ")
    cəhdSayı += 1
    əgər təxmin < tutulan onda
        yaz("Daha böyük ↑")
    yoxsa əgər təxmin > tutulan onda
        yaz("Daha kiçik ↓")
    yoxsa
        yaz("Təbriklər! {cəhdSayı} cəhddə tapdınız.")
        dayan
    son
son

// Güclü təsadüfi şifrə yaradır
gətir təsadüfi

funksiya şifrə(uzunluq: tam = 16) -> mətn
    dəyişən hərflər = "abcdefghijkmnpqrstuvwxyzABCDEFGHJKLMNPQRSTUVWXYZ"
    dəyişən rəqəmlər = "23456789"
    dəyişən işarələr = "!@#$%&*?"
    dəyişən hamısı = hərflər + rəqəmlər + işarələr

    // hər növdən ən azı bir simvol olsun
    dəyişən s = [təsadüfi.seç(hərflər), təsadüfi.seç(rəqəmlər), təsadüfi.seç(işarələr)]
    təkrarla uzunluq - 3 dəfə
        s.əlavə(təsadüfi.seç(hamısı))
    son
    təsadüfi.qarışdır(s)
    qaytar "".birləşdir(s)
son

təkrarla 3 dəfə
    yaz(şifrə())
son
yaz(şifrə(24))

// Lüğət ilə kiçik telefon kitabçası
dəyişən kitabça = {"Aysel": "+994 50 111 22 33", "Murad": "+994 55 444 55 66"}

kitabça["Leyla"] = "+994 70 777 88 99"        // əlavə
kitabça["Murad"] = "+994 51 000 00 00"        // yenilə
kitabça.sil("Aysel")                          // sil

funksiya tap(ad: mətn) -> mətn
    qaytar kitabça.al(ad, "tapılmadı")
son

yaz("Leyla: {tap("Leyla")}")
yaz("Aysel: {tap("Aysel")}")

yaz("--- Bütün kontaktlar ({uzunluq(kitabça)}) ---")
hər ad üçün kitabça.açarlar().sıralanmış() içində
    yaz("{ad:<7} {kitabça[ad]}")
son

// Naxış (regex) ilə e-poçt ünvanlarını yoxlamaq
gətir naxış

// x"…" — xam mətn: \ və {…} olduğu kimi qalır (naxışlar üçün rahatdır)
sabit EMAİL = x"^[\w.+-]+@[\w-]+(\.[\w-]+)+$"

hər ünvan üçün ["aysel@vuqar.pro", "yanlış@", "info@mail.az", "ad soyad@x.com"] içində
    dəyişən nəticə = əgər naxış.uyğundur(EMAİL, ünvan) onda "düzgün" yoxsa "yanlış" son
    yaz("{ünvan:<18} → {nəticə}")
son

dəyişən mətn = "Əlaqə: 050-111-22-33 və ya 055-444-55-66"
yaz(naxış.hamısınıTap(x"\d{3}-\d{3}-\d{2}-\d{2}", mətn))
yaz(naxış.əvəz(x"\d", mətn, "*"))

// Sinif, hesablanan xassə və öz xətanı atmaq
sinif BankHesabı
    gizli xassə _balans: onluq = 0

    qurucu(açıq xassə sahib: mətn)

    xassə balans: onluq
        oxu qaytar özü._balans son
    son

    metod yatır(məbləğ: onluq)
        əgər məbləğ <= 0 onda
            at ArqumentXətası("məbləğ müsbət olmalıdır")
        son
        özü._balans += məbləğ
    son

    metod çıxar(məbləğ: onluq)
        əgər məbləğ > özü._balans onda
            at Xəta("balans çatmır: {özü._balans} AZN")
        son
        özü._balans -= məbləğ
    son
son

dəyişən h = yeni BankHesabı("Aysel")
h.yatır(500)
h.çıxar(120)
yaz("{h.sahib}: {h.balans} AZN")

cəhd et
    h.çıxar(1000)
tut (x: Xəta)
    yaz("Əməliyyat rədd edildi — {x.mesaj}")
son

// İnterfeys, miras və polimorfizm
gətir riyaziyyat kimi r

interfeys Fiqur
    metod sahə() -> onluq
    metod ad() -> mətn
son

sinif Dairə tətbiq Fiqur
    qurucu(açıq xassə radius: onluq)
    metod sahə() -> onluq
        qaytar r.Pİ * özü.radius ** 2
    son
    metod ad() -> mətn
        qaytar "Dairə"
    son
son

sinif Düzbucaqlı tətbiq Fiqur
    qurucu(açıq xassə en: onluq, açıq xassə hündürlük: onluq)
    metod sahə() -> onluq
        qaytar özü.en * özü.hündürlük
    son
    metod ad() -> mətn
        qaytar "Düzbucaqlı"
    son
son

sinif Kvadrat miras Düzbucaqlı
    qurucu(tərəf: onluq)
        üst(tərəf, tərəf)
    son
    əvəz et metod ad() -> mətn
        qaytar "Kvadrat"
    son
son

dəyişən fiqurlar: siyahı[Fiqur] = [yeni Dairə(2), yeni Düzbucaqlı(3, 5), yeni Kvadrat(4)]
hər f üçün fiqurlar içində
    yaz("{f.ad():<11} sahə = {f.sahə():.2}")
son
yaz("Cəm: {fiqurlar.çevir((f) => f.sahə()).cəm():.2}")

// Sadalama (enum): svetoforun vəziyyətləri növbə ilə dəyişir
sadalama İşıq
    QIRMIZI
    YAŞIL
    SARI
son

sabit İZAH = ["Dayan", "Keç", "Hazırlaş"]     // sıra() ilə eyni düzülüş

funksiya növbəti(i: İşıq) -> İşıq
    dəyişən hamısı = İşıq.hamısı()
    qaytar hamısı[(i.sıra() + 1) % uzunluq(hamısı)]
son

dəyişən işıq = İşıq.QIRMIZI
təkrarla 4 dəfə
    yaz("{işıq} → {İZAH[işıq.sıra()]}")
    işıq = növbəti(işıq)
son
yaz("Bütün vəziyyətlər: {İşıq.hamısı()}")

// Fayla yazmaq, əlavə etmək və sətir-sətir oxumaq
gətir fayl

sabit YOL = "qeydlər.txt"

fayl.yaz(YOL, "Alqor ilə ilk qeyd")
fayl.əlavəEt(YOL, "\nİkinci qeyd")
fayl.əlavəEt(YOL, "\nÜçüncü qeyd")

hər i, sətir üçün fayl.oxuSətirlər(YOL) içində
    yaz("{i + 1}: {sətir}")
son
yaz("Ölçü: {fayl.ölçü(YOL)} bayt")

fayl.sil(YOL)
yaz("Fayl qalıbmı? {fayl.vardır(YOL)}")

// Obyektləri JSON fayla saxlamaq və geri oxumaq
gətir json

dəyişən məhsullar = [
    {"ad": "Noutbuk", "qiymət": 1450.0, "say": 3},
    {"ad": "Siçan", "qiymət": 25.5, "say": 40},
    {"ad": "Monitor", "qiymət": 380.0, "say": 7}
]

json.faylYaz("anbar.json", məhsullar)

dəyişən oxunan = json.faylOxu("anbar.json")
dəyişən cəm = oxunan.çevir((m) => m["qiymət"] * m["say"]).cəm()
yaz("Məhsul sayı: {uzunluq(oxunan)}")
yaz("Anbarın dəyəri: {cəm:,az} AZN")

yaz(json.yaz({"ad": "Alqor", "versiya": "2.5"}))

// Bugünkü tarix, formatlama və icra müddətini ölçmək
gətir vaxt

yaz("Bu gün: {vaxt.bugün()}")
yaz("Azərbaycanca: {vaxt.azərbaycanca()}")
yaz("Ay adları: {vaxt.ayAdları().dilim(0, 2)}")

dəyişən başla = vaxt.ölç()
dəyişən cəm = 0
hər i üçün 1..100000 içində
    cəm += i
son
yaz("Cəm: {cəm}, müddət: {vaxt.ölç() - başla:.3} san")

// Python kitabxanaları birbaşa Alqor-da (standart kitabxana — quraşdırma lazım deyil)
gətir python:statistics kimi st
gətir python:datetime.{date}
gətir python:collections.{Counter}
gətir python:math.{comb}

dəyişən satışlar = [120, 95, 140, 110, 160, 130]
yaz("Orta: {st.mean(satışlar):.1}, median: {st.median(satışlar)}")
yaz("Standart kənarlaşma: {st.stdev(satışlar):.2}")

dəyişən novruz = date(2026, 3, 20)
dəyişən ilSonu = date(2026, 12, 31)
yaz("Novruzdan il sonuna {(ilSonu - novruz).days} gün")

yaz(Counter("mississippi").most_common(2))
yaz("10 nəfərdən 3 nəfərlik komanda: {comb(10, 3)} variant")

// JSON API: tapşırıqların siyahısı, əlavə etmək və silmək
gətir veb

dəyişən tapşırıqlar = [{"id": 1, "ad": "Alqor öyrən", "bitib": yanlış}]
dəyişən növbətiId = 2

funksiya əsas()
    dəyişən s = yeni veb.Server()

    s.al("/api/tapşırıqlar", (q) => veb.json(tapşırıqlar))

    s.göndər("/api/tapşırıqlar", funksiya(q)
        dəyişən d = q.json()
        əgər mətnƏt(d.al("ad", "")).kəs() == "" onda
            qaytar veb.json({"xəta": "ad boş ola bilməz"}).kod(422)
        son
        dəyişən t = {"id": növbətiId, "ad": d["ad"], "bitib": yanlış}
        növbətiId += 1
        tapşırıqlar.əlavə(t)
        qaytar veb.json(t).kod(201)
    son)

    s.sil("/api/tapşırıqlar/:id", funksiya(q)
        dəyişən id = tamƏt(q.parametr("id"), 0)
        tapşırıqlar = tapşırıqlar.filtr((t) => t["id"] != id)
        qaytar veb.boş()
    son)

    s.dinlə(8091)
son

// JSX ilə HTML səhifə qaytaran veb sayt
gətir veb

dəyişən xidmətlər = ["Veb saytlar", "CRM sistemləri", "API inteqrasiyaları"]

funksiya səhifə(başlıq: mətn)
    qaytar <html lang="az">
        <head><meta charset="UTF-8" /><title>{başlıq}</title></head>
        <body>
            <h1>{başlıq}</h1>
            <ul>{xidmətlər.çevir((x) => <li>{x}</li>)}</ul>
        </body>
    </html>
son

funksiya əsas()
    dəyişən s = yeni veb.Server()
    s.al("/", (q) => veb.html(səhifə("Xidmətlərimiz")))
    s.al("/salam/:ad", (q) => veb.html(<h1>Salam, {q.parametr("ad")}!</h1>))
    s.dinlə(8092)
son

// Desktop pəncərə: düymə ilə artan sayğac (eyni kod vebdə də işləyir)
gətir pəncərə
gətir vidjet

komponent Sayğac
    vəziyyət say: tam = 0

    göstər()
        qaytar vidjet.sütun(boşluq: 12, məzmun: [
            vidjet.başlıq(mətn: "Sayğac: {özü.say}"),
            vidjet.sətir(boşluq: 8, məzmun: [
                vidjet.düymə(mətn: "−", klik: () => özü.say -= 1),
                vidjet.düymə(mətn: "+", klik: () => özü.say += 1),
                vidjet.düymə(mətn: "Sıfırla", klik: () => özü.say = 0)
            ])
        ])
    son
son

dəyişən p = yeni pəncərə.Pəncərə("Sayğac", 320, 200)
p.məzmun(yeni Sayğac())
p.göstər()
pəncərə.işlət()

// Asinxron funksiyalar: ardıcıl və paralel gözləmə
gətir vaxt

asinxron funksiya yüklə(ad: mətn, ms: tam) -> mətn
    gözlə vaxt.gözlə(ms)
    qaytar "{ad} hazırdır"
son

asinxron funksiya əsas()
    dəyişən başla = vaxt.ölç()
    dəyişən (a, b, c) = gözlə paralel(yüklə("İstifadəçilər", 300), yüklə("Sifarişlər", 300), yüklə("Hesabat", 300))
    yaz(a)
    yaz(b)
    yaz(c)
    yaz("Paralel: ~{vaxt.ölç() - başla:.1} san (ardıcıl olsaydı ~0.9 san)")
son

// 2.5 · Sorğu dili: süzmək, sıralamaq, qruplamaq
struktur Sifariş
    qurucu(açıq xassə müştəri: mətn, açıq xassə şəhər: mətn, açıq xassə məbləğ: tam)
son

dəyişən sifarişlər = [
    Sifariş("Aysel", "Bakı", 120), Sifariş("Murad", "Gəncə", 45),
    Sifariş("Leyla", "Bakı", 300), Sifariş("Elçin", "Şəki", 80),
    Sifariş("Nigar", "Gəncə", 210)
]

dəyişən böyüklər = sorğu hər s üçün sifarişlər içində
    harada s.məbləğ >= 100
    sırala s.məbləğ azalan
    seç "{s.müştəri} ({s.məbləğ} AZN)"
son
yaz(böyüklər)

dəyişən şəhərlər = sorğu hər s üçün sifarişlər içində
    qrupla s.şəhər olaraq (şəhər, qrup)
    sırala şəhər
    seç "{şəhər}: {qrup.çevir((x) => x.məbləğ).cəm()} AZN"
son
yaz(şəhərlər)

// 2.5 · Ölçü vahidləri: səhvsiz fizika hesabları
dəyişən yol = 120 km
dəyişən müddət = 1.5 saat
dəyişən sürət = yol / müddət

yaz("Orta sürət: {sürət}")
yaz("m/san ilə: {sürət.çevir("m/san")}")
yaz("Marafon: {42195 m kimi km}")
yaz("Fayl: {(3 GB).çevir("MB")}")

cəhd et
    yaz(5 km + 3 san)
tut (x: VahidXətası)
    yaz("Xəta tutuldu: {x.mesaj}")
son

// 2.5 · Nəticə tipi və ? operatoru: istisnasız xəta idarəsi
funksiya ədədə(m: mətn) -> Nəticə
    cəhd et
        qaytar Uğur(m kimi tam)
    tut (x)
        qaytar Uğursuz("`{m}` ədəd deyil")
    son
son

funksiya cəm(a: mətn, b: mətn) -> Nəticə
    qaytar Uğur(ədədə(a)? + ədədə(b)?)
son

hər (a, b) üçün [("2", "3"), ("10", "x")] içində
    seç cəm(a, b)
        hal Uğur(d) → yaz("{a} + {b} = {d}")
        hal Uğursuz(m) → yaz("Xəta: {m}")
    son
son

yaz(ədədə("abc").dəyərVəYa(0))

// 2.5 · Sınaq blokları: proqramla eyni faylda testlər
funksiya endirim(qiymət: onluq, faiz: tam) -> onluq
    tələb faiz >= 0 və faiz <= 100, "faiz 0–100 arası olmalıdır"
    qaytar qiymət * (100 - faiz) / 100
son

yaz(endirim(200, 15))           // adi icra — 170.0

sınaq "endirim düzgün hesablanır"
    gözlənilir endirim(200, 15) == 170.0
    gözlənilir endirim(99, 0) == 99.0
son

sınaq "yanlış faiz rədd edilir"
    gözlənilir xəta ÖnŞərtXətası: endirim(100, 150)
son

// 2.5 · Aktyor: vəziyyəti kilidsiz qoruyan obyekt
aktyor Sayğac
    xassə dəyər = 0

    metod artır(n: tam) -> tam
        özü.dəyər += n
        qaytar özü.dəyər
    son
son

dəyişən s = Sayğac()
hər i üçün 1..5 içində
    s.artır(i)                  // mesaj — cavab gözlənilmir
son
yaz("Son dəyər: {gözlə s.artır(0)}")

dəyişən k = Kanal()
hər söz üçün ["salam", "dünya"] içində
    k.göndər(söz)
son
k.bağla()
hər x üçün k içində
    yaz("kanaldan: {x}")
son